De aanslag op de torens van het World Trade Center in New York twee jaar geleden heeft de toch al niet geringe vraag naar afbeeldingen van wolkenkrabbers vergroot. Wat doet de consument echter besluiten uitgerekend een poster van een Skyscraper aan de muur van zijn woonkamer of slaapkamer te hangen? Benadrukt dit beeld zijn nietigheid tegenover de grootstedelijke pletwals of juist zijn autonomie?

De wolkenkrabber is een bij uitstek Amerikaans fenomeen. De eerste Skyscrapers verrezen in de laatste decennia van de negentiende eeuw in Chigaco en New York. De sterke groei van de stedelijke bevolking en de stijging van de grondprijzen maakten het rendabel in de hoogte te gaan bouwen; uitvindingen als de stalen constructie en de lift maakten dit ook bouwtechnisch mogelijk. De periode 1890 - 1931 was de glorietijd van de Amerikaanse wolkenkrabber. Veel van de bekendste gebouwen, zoals het Empire State Building en de Singer Building in New York, stammen uit die jaren. De depressie van de dertiger jaren deed de ontwerpen voor veel nieuwe torenflats wegens gebrek aan geld en kopers in de bureauladen belanden. In die tijd verrees wel de eerste Nederlandse wolkenkrabber - een gebouw van veel te bescheiden afmetingen voor die benaming - in Amsterdam.

Afschuw en fascinatie
De meeste kunstenaars hadden een haat/liefde verhouding met de wolkenkrabber.Enerzijds beschouwden ze het torenhoge gebouw als een symbool voor het ongebreideldekapitalisme dat geld belangrijker vindt dan mensen. Christenen ergerden zichbovendien eraan, dat de wolkenkrabbers waarin de Mammon, ofwel de god van hetgeld, werd vereerd ver boven de kerktorens uitstaken die tot dan toe de citylinehadden gedomineerd. Sommigen klaagden zelfs, dat het aanzien van New York telkensals ze van een buitenlandse reis thuiskwamen compleet veranderd was.

Anderzijds konden ze niet ontkennen, dat de wolkenkrabber fascinerend was. De schilder JohnFennell raakte zelfs volledig in de ban van dit type gebouw. "Als hij leest dat er ergens in Manhattan weer een bouwput is, zegt hij al zijn afspraken af en snelt ernaar toe met zijn tekengerief," klaagde zijn vrouw tegen een journalist. In tegenstelling tot de uit Europa afkomstige traditionele architectuur is de skyscraper dooren door Amerikaans. De schilders en fotografen begonnen dus stilaan te beseffen,dat dit gebouw symbool stond voor de invloed van de moderne techniek (auto, vliegtuig,radio) op het leven, een levensstijl die ook al typisch Amerikaans was. Veelfoto's en schilderijen waarop de wolkenkrabber prominent aanwezig is, zijn dan ook een verkapte hulde aan the modern way of life in the big city.

Overschaduwen
Toch bleef de Mammon aanwezig, al maakte de afschuw intussen plaats voor angst. In de futuristische film Metropolis (1927) van Fritz Lang, overschaduwen de wolkenkrabbers het sombere leven van de loonslaven. In de roman Manhattan Transfer (1919),van John Dos Passos, worden de personages onbetekenend en klein temidden vande torenhoge gebouwen van New York.De vele kubistische schilderijen en beeldjesdie in de jaren twintig ontstonden (onder andere die van Man Ray) straalden evenminveel vertrouwen in de toekomst uit.

Vervreemding, armoede en eenzaamheid zijnhier de sleutelwoorden. De fascinatie van het grote publiek was er niet minderom. Opvallend is bovendien, dat de meeste van deze kunstwerken bijna een eeuwlater zich nog altijd in een relatief grote populariteit mogen verheugen. 'Metropolis' wordt nog geregeld vertoond op de televisie of op festivals, de Nederlandse vertaling van 'Manhattan Transfer' werd onlangs nog herdrukt. Aangezien de wolkenkrabber hét bindende element tussen al deze verschillende kunstwerken is, zegt dit ook veel over het stabiele marktpotentieel van posters en reproducties van afbeeldingen van dergelijke gebouwen.

Hoogtevrees
Het feit, dat de wolkenkrabber zowel gevoelens van bewondering als van angst oproept verklaart echter nog niet ten volle waarom het uitgerekend een reeks foto's uit het eind van de jaren twintig is die verreweg de grootste populariteit geniet onder hedendaagse consumenten. Beelden van acteur Harold Lloyd diegeblinddoekt op een stoel boven de onafgewerkte etages zit, van Stan Laurel enOliver Hardy die ruzie maken op de bouwwerf van een skyscraper, of van een stelbouwvakkers die rustig zitten te schaften, honderden meters boven het straatrumoer.Het antwoord op deze vraag is tweeledig.

In de eerste plaats spelen deze beeldenin op onze latente of manifeste hoogtevrees. De personages kunnen elk ogenbliknaar beneden donderen. Dat geeft een prikkelend gevoel. Tegelijkertijd stralendeze mensen een groot zelfvertrouwen uit. Zij zijn ervan overtuigd, dat ze uiteindelijkwel weer beneden raken en wij weten, dát ze ook weer met hun beide voeten op de grond komen. We hebben de films immers gezien.
In de tweede plaats zijn deze personages niet willekeurig gekozen: Harold Loydspeelt een winkelbediende, Laurel en Hardy zijn twee losers bij uitstek, de bouwvakkersmogen de torenflat slechts laten verrijzen, ze zijn niet de eigenaren van hetgebouw. Kortom: het zijn stuk voor stuk 'gewone' mensen en dus vergelijkbaar met de gemiddelde klant die de poster of reproductie aanschaft (de rijkaard zou de originele foto wel kopen). De boodschap van de foto is duidelijk: wij mogen dan onderaan de maatschappelijke ladder staan en op de onderste verdiepingen van dit gebouw thuishoren, we zijn niet bang voor de macht die de wolkenkrabber en zijn eigenaren uitstraalt. Dat is ook het gevoel, dat de consument heeft wanneer hij thuis de foto (altijd in groot formaat) aan de muur hangt. Hij doet twee stappen achteruit, zet de handen in de zij en meet met een tevreden blik in de ogen het resultaat. En even, heel even maar, heeft hij net als Rockefeller de indruk, dat hij alles kan bereiken in het leven. De wolkenkrabber drukt het immers prachtig uit: the sky is the limit.

Literatuur: Merrill Schleier: 'The Skyscraper in American Art, 1890 - 1931', Da Capo Press, 1986.

Tekst: Jeroen Kuypers
Verschenen in: Trend Decoratie, nr. 3, 2003